De vader van Anja van der Starre was een van de Merwedegijzelaars. (Foto: Yvonne Vogel)
De vader van Anja van der Starre was een van de Merwedegijzelaars. (Foto: Yvonne Vogel)

Anja werkte mee aan NOS-documentaire over Merwedegijzelaars

Sliedrecht - "Het is waarschijnlijk moeilijk voor te stellen dat er morgenochtend plotsklaps zo'n 300 mannen tussen de 18 en 25 jaar, zonder enige vorm van proces, worden opgepakt en op het Burgemeester Winklerplein worden vastgehouden. Toch gebeurde er in Sliedrecht bijna 75 jaar geleden iets soortgelijks. Op 16 mei 1944 organiseerden de Duitsers een grote represaillerazzia. Mijn vader, onderweg naar zijn werk als schippersknecht, was een van de slachtoffers en werd op transport gezet naar Kamp Amersfoort. Na een verblijf van zeven weken kwam hij als dwangarbeider in Oost-Duitsland terecht, waar hij onder erbarmelijke omstandigheden in een zoutmijn in de vliegtuigindustrie werkte."

Door Yvonne Vogel

Aan het woord is Anja van der Starre. Zij ging op zoek naar de verhalen achter de feiten. Ook om de Merwedegijzelaars een gezicht te geven. "Het is de meest ontwrichtende gebeurtenis geweest in de oorlogshistorie van Sliedrecht, waar 300 gezinnen enorm door zijn geraakt. Toch weten weinig inwoners over de Merwederazzia. Ik vermoed dat het weinig ruchtbaarheid kreeg omdat het destijds ging om een vergeldingsactie. In april 1944 schoot een lid van de landwacht zomaar een bakker uit Giessendam dood. Als vergelding liet een knokploeg uit Sliedrecht in de nacht van 9 op 10 mei een groep NSB'ers in een hinderlaag lopen, met twee doden aan die kant tot gevolg."

Vanaf dat moment waren de spanningen in het dorp groot, ook omdat niemand in het verzet zich kenbaar maakte als dader. En zo kon het gebeuren dat Bas van der Starre een kleine week later niet op zijn werk aankwam, net als honderden andere Sliedrechters. Hij werd naar de Grote Kerk gebracht. "In de avond kwamen er gesloten overvalwagens aangereden die alle mannen naar Kamp Amersfoort deporteerden."

Die vrijheidsberoving is voor Anja, die ten tijde van de gebeurtenissen nog niet was geboren, moeilijk te bevatten. "Daar kwam die mensonterende periode van 10 maanden in Oost-Duitsland nog eens overheen. Werkdagen van 12 uur, onder de grond, kou en weinig eten trotserend, gegijzeld: er is amper een voorstelling van die ontberingen te maken. Mijn vader overleed in 1995, toen ik 28 jaar was. Er écht over praten deed hij niet. Hooguit in grote lijnen, tegen mijn moeder. Die bood gelukkig een luisterend oor. Zijn gezondheid was slecht na terugkomst uit Duitsland. Op zijn 50ste werd hij afgekeurd. Het verkrijgen van een uitkering voor oorlogsslachtoffers verliep moeizaam, omdat aanvankelijk werd gezegd dat zijn klachten wellicht niet oorlogsgerelateerd waren. Al die keuringen en de argwanende houding van de staat vond mijn vader vernederend. Toch bleef hij geloven in de goedheid van de mens. Ik herinner hem als sociaal en iemand met een sterk rechtvaardigheidsgevoel. Boos of bitter was hij zelden. Ik herinner mij alleen een incident van na de oorlog, waarin hij tijdens een gezinsvakantie een kleine aanvaring had met een Duitse man. Mijn vader praatte ineens met stemverheffing en was buitenproportioneel boos om iets vrij pietluttigs. Pas later begreep ik dat die reactie ontstond vanwege wat hij in Duitsland had meegemaakt."

In 2005 bezocht Anja de plek waar haar vader als gijzelaar werkte. "Toen ik in een oude kooilift naar beneden zakte, kon ik alleen maar denken: 'Mag ik nog terug?'. Maar meteen daarna besefte ik dat mijn vader die keuze niet had. Ik zette door, zag de zoutmijn en kreeg meteen koortsachtige rillingen over mijn lichaam. Tegelijkertijd voelde ik mij nog nooit zo vrij." Meer info: merwedegijzelaars.nl.

Anja werkte mee aan een documentaire van de NOS over de Merwedegijzelaars. Deze wordt op zaterdag 4 mei rond 20.30 uur uitgezonden op NPO2, direct na de uitzending van de Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam.

Meer berichten